സ്വന്തം ജീവിതത്തിൽ അനുഭവിച്ച വേദനകളെ സമൂഹത്തിലെ അനാഥരും നിരാലംബരുമായ കുട്ടികളുടെ കണ്ണീരൊപ്പാനുള്ള കരുത്താക്കി മാറ്റിയ മഹത്തായ സാമൂഹിക പ്രവർത്തകയായിരുന്നു സിന്ധുതായ് സപ്കൽ. അമ്മയുടെ സ്നേഹം നഷ്ടപ്പെട്ട കുട്ടികൾക്ക് അമ്മയായി, താങ്ങില്ലാത്തവർക്ക് തണലായി, ജീവിതത്തിൽ പ്രതീക്ഷ നഷ്ടപ്പെട്ടവർക്ക് പ്രതീക്ഷയായി മാറിയ സിന്ധുതായ് സപ്കൽ ഇന്ത്യയുടെ സാമൂഹിക സേവനചരിത്രത്തിലെ മറക്കാനാവാത്ത വ്യക്തിത്വമാണ്. ആയിരക്കണക്കിന് അനാഥരും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവരുമായ കുട്ടികളെ സ്വന്തം മക്കളെപ്പോലെ വളർത്തിയതിനാലാണ് അവർ “അനാഥക്കുട്ടികളുടെ അമ്മ” എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടത്.
1948 നവംബർ 14-ന് മഹാരാഷ്ട്രയിലെ വർധ ജില്ലയിലാണ് സിന്ധുതായ് സപ്കൽ ജനിച്ചത്. ദാരിദ്ര്യവും സാമൂഹിക നിയന്ത്രണങ്ങളും നിറഞ്ഞ സാഹചര്യത്തിലായിരുന്നു അവരുടെ ബാല്യം. പഠിക്കാനുള്ള വലിയ ആഗ്രഹം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ കാരണം വിദ്യാഭ്യാസം തുടരാൻ സാധിച്ചില്ല. ചെറുപ്പത്തിലേ വിവാഹിതയായ അവർക്ക് ജീവിതം പിന്നീട് വലിയ ദുരിതങ്ങളുടെ പരമ്പരയായി മാറി.
വിവാഹജീവിതത്തിൽ അവർക്ക് നേരിടേണ്ടിവന്ന കഷ്ടപ്പാടുകൾ അത്യന്തം വേദനാജനകമായിരുന്നു. ഭർത്താവിൽനിന്നും സമൂഹത്തിൽനിന്നും അനുഭവിച്ച അവഗണനയും അപമാനവും അവരെ ജീവിതത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഇരുണ്ട ഘട്ടത്തിലേക്ക് തള്ളിവിട്ടു. ഗർഭിണിയായിരിക്കെ പോലും അവർക്ക് ക്രൂരമായ അനുഭവങ്ങൾ നേരിടേണ്ടിവന്നു. ഒടുവിൽ സ്വന്തം കുഞ്ഞിനൊപ്പം ജീവിതത്തിൽ താങ്ങില്ലാതെ പുറത്തേക്കിറങ്ങേണ്ടിവന്ന അവസ്ഥയുണ്ടായി.
അന്ന് അവരുടെ കൈയിൽ സമ്പത്തോ വീടോ സുരക്ഷിതമായ ഭാവിയോ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. പക്ഷേ, ജീവിക്കണമെന്ന ശക്തമായ ആഗ്രഹം അവർക്കുണ്ടായിരുന്നു. വിശപ്പടക്കാൻ പോലും വഴിയില്ലാതെ അവർ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനുകളിലും പൊതുസ്ഥലങ്ങളിലുമൊക്കെ കഴിയേണ്ടിവന്നു. ചിലപ്പോൾ ഭിക്ഷയെടുത്തും മറ്റുള്ളവരുടെ സഹായം സ്വീകരിച്ചും അവർ സ്വന്തം കുഞ്ഞിനെ വളർത്തി. ജീവിതത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവന്ന ഈ അനുഭവങ്ങളാണ് പിന്നീട് മറ്റുള്ളവരുടെ വേദന തിരിച്ചറിയാനുള്ള വലിയ കരുത്തായി മാറിയത്.
താൻ അനുഭവിച്ച ഏകാന്തതയും വിശപ്പും സുരക്ഷിതത്വമില്ലായ്മയും കാരണം മാതാപിതാക്കളെ നഷ്ടപ്പെട്ട കുട്ടികളുടെ അവസ്ഥ സിന്ധുതായിക്ക് വളരെ വേഗം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിഞ്ഞു. വഴിയരികിലും റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനുകളിലും ക്ഷേത്രപരിസരങ്ങളിലും അലഞ്ഞുനടന്നിരുന്ന കുട്ടികളെ അവർ ശ്രദ്ധിക്കാൻ തുടങ്ങി. “എനിക്ക് ഒരു കുട്ടിയുണ്ടെങ്കിൽ, സംരക്ഷണമില്ലാത്ത മറ്റൊരു കുട്ടിക്ക് എന്തുകൊണ്ട് എന്റെ മകനോ മകളോ ആകാൻ കഴിയില്ല?” എന്ന ചിന്ത അവരുടെ ജീവിതത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവായി.
അങ്ങനെ സ്വന്തം കുഞ്ഞിനൊപ്പം മറ്റുള്ളവരുടെ കുട്ടികളെയും ഏറ്റെടുക്കാൻ അവർ ആരംഭിച്ചു. കുട്ടികൾ കൂടിവന്നപ്പോൾ ഭക്ഷണത്തിനും വസ്ത്രത്തിനും താമസത്തിനും വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും പണം ആവശ്യമായി. സ്വന്തം ജീവിതം തന്നെ കഷ്ടപ്പാടുകളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നിട്ടും അവർ പിന്നോട്ടുപോയില്ല. സമൂഹത്തിൽനിന്ന് സഹായം തേടി കുട്ടികളെ സംരക്ഷിച്ചു. വീടുതോറും സഞ്ചരിച്ച് സഹായം അഭ്യർത്ഥിച്ചു. പലപ്പോഴും ലഭിക്കുന്ന ഭക്ഷണം ആദ്യം കുട്ടികൾക്ക് നൽകി, താൻ പിന്നീട് കഴിക്കുന്ന സാഹചര്യം പോലും ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് അവരുടെ ജീവിതകഥകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
സിന്ധുതായ് കുട്ടികൾക്ക് വെറും അഭയമല്ല നൽകിയത്. അവരെ സ്വന്തം മക്കളായി കണ്ട് സ്നേഹിക്കുകയും ആത്മവിശ്വാസം നൽകുകയും ചെയ്തു. വിദ്യാഭ്യാസം അവരുടെ ജീവിതത്തിൽ നിർണായകമാണെന്ന് അവർ തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്നു. അതിനാൽ കുട്ടികൾക്ക് പഠിക്കാനുള്ള അവസരം ഒരുക്കുന്നതിലും അവർ പ്രത്യേക ശ്രദ്ധ നൽകി. അവരുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ വളർന്ന കുട്ടികളിൽ പലരും പിന്നീട് ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസം നേടി വിവിധ മേഖലകളിൽ ജോലി ചെയ്യുകയും കുടുംബജീവിതം നയിക്കുകയും ചെയ്തു.
സിന്ധുതായിയുടെ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത, അവർ കുട്ടികളെ സഹായം സ്വീകരിക്കുന്നവരായി മാത്രം കണ്ടില്ല എന്നതാണ്. സ്വയംപര്യാപ്തരായ മനുഷ്യരായി വളരണമെന്നാണ് അവർ ആഗ്രഹിച്ചത്. വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽ, ആത്മവിശ്വാസം, ഉത്തരവാദിത്വബോധം എന്നിവയിലൂടെ കുട്ടികൾ സ്വന്തം കാലിൽ നിൽക്കണമെന്ന ആശയമായിരുന്നു അവരുടെ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം.
അനാഥരായ കുട്ടികൾക്ക് വീടും സംരക്ഷണവും നൽകുന്നതിനായി അവർ നിരവധി ആശ്രമങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും സ്ഥാപിക്കുകയും വിവിധ സേവനസംഘടനകളുമായി സഹകരിക്കുകയും ചെയ്തു. മഹാരാഷ്ട്രയിലെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന ഇത്തരം സ്ഥാപനങ്ങൾ കുട്ടികൾക്ക് താമസവും ഭക്ഷണവും വിദ്യാഭ്യാസവും സുരക്ഷിതമായ അന്തരീക്ഷവും ഒരുക്കി. കുട്ടികളെ വളർത്തുന്നതോടൊപ്പം അവരുടെ ഭാവി ജീവിതത്തിനും അടിത്തറ പാകുകയായിരുന്നു ഈ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യം.
സിന്ധുതായ് സപ്കലിന്റെ മാതൃത്വത്തിന് മറ്റൊരു പ്രത്യേകത കൂടിയുണ്ടായിരുന്നു. അവർ സംരക്ഷിച്ച കുട്ടികളെല്ലാം സ്വന്തം മക്കളെപ്പോലെ ആയിരുന്നു. വളർന്നശേഷം പലരും അവരെ “മായ്” അഥവാ “അമ്മ” എന്നായിരുന്നു വിളിച്ചിരുന്നത്. രക്തബന്ധമില്ലാത്ത ആയിരക്കണക്കിന് കുട്ടികൾക്ക് ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ അനുഭവം നൽകാൻ അവർക്ക് കഴിഞ്ഞു. അവരുടെ സ്വന്തം മകൾക്കും അവർ സംരക്ഷിച്ച അനാഥക്കുട്ടികൾക്കും ഒരേ സ്നേഹമാണ് നൽകിയിരുന്നത്.
സിന്ധുതായ് ഒരു അമ്മ മാത്രമായിരുന്നില്ല; ഒരു പ്രചോദനാത്മക പ്രഭാഷകയും കൂടിയായിരുന്നു. സ്വന്തം ജീവിതാനുഭവങ്ങൾ അവർ സമൂഹത്തോട് തുറന്നുപറഞ്ഞു. നിരവധി വേദികളിൽ പ്രസംഗിച്ച് അനാഥരുടെയും നിരാലംബരുടെയും പ്രശ്നങ്ങളിലേക്ക് സമൂഹത്തിന്റെ ശ്രദ്ധ ക്ഷണിച്ചു. അവരുടെ വാക്കുകളിൽ ജീവിതത്തിന്റെ അനുഭവവും വേദനയും അതിജീവനത്തിന്റെ ശക്തിയും ഉണ്ടായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവരുടെ പ്രസംഗങ്ങൾ സാധാരണ ജനങ്ങളിലും സാമൂഹിക പ്രവർത്തകരിലും വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തി.
ജീവിതത്തിൽ ലഭിച്ച അംഗീകാരങ്ങളും പുരസ്കാരങ്ങളും അവർ വ്യക്തിപരമായ നേട്ടമായി കണ്ടില്ല. അവയെ കൂടുതൽ കുട്ടികളെ സഹായിക്കാനുള്ള അവസരങ്ങളായി മാറ്റുകയായിരുന്നു. സാമൂഹിക സേവനത്തിനുള്ള സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് നിരവധി പുരസ്കാരങ്ങൾ അവർക്ക് ലഭിച്ചു. ഇന്ത്യയുടെ പ്രധാന സിവിലിയൻ ബഹുമതികളിലൊന്നായ പത്മശ്രീ 2021-ൽ അവർക്ക് ലഭിച്ചു. ഈ അംഗീകാരം അവരുടെ ദീർഘകാല സാമൂഹിക സേവനത്തിനുള്ള രാജ്യത്തിന്റെ ആദരവായിരുന്നു.
സിന്ധുതായ് സപ്കലിന്റെ ജീവിതം സിനിമയുടെയും സാഹിത്യത്തിന്റെയും ശ്രദ്ധയും നേടി. അവരുടെ അസാധാരണമായ ജീവിതത്തെ ആസ്പദമാക്കി മറാത്തി സിനിമയായ “Mee Sindhutai Sapkal” പുറത്തിറങ്ങി. ഇതിലൂടെ അവരുടെ ജീവിതകഥ കൂടുതൽ വലിയ ജനവിഭാഗങ്ങളിലേക്ക് എത്തി. എന്നാൽ സിനിമയ്ക്കും പുരസ്കാരങ്ങൾക്കും അപ്പുറം, അവരുടെ യഥാർത്ഥ പാരമ്പര്യം അവർ ജീവിതത്തിലേക്ക് കൈപിടിച്ചുയർത്തിയ കുട്ടികളാണ്.
2022 ജനുവരി 4-ന് പുണെയിൽ സിന്ധുതായ് സപ്കൽ അന്തരിച്ചു. 74-ാം വയസ്സിലായിരുന്നു അന്ത്യം. അവരുടെ മരണവാർത്ത രാജ്യത്തുടനീളം വലിയ ദുഃഖമുണ്ടാക്കി. എന്നാൽ അവർ വളർത്തിയെടുത്ത കുട്ടികളിലും അവരിലൂടെ പ്രചോദനം നേടിയ സാമൂഹിക പ്രവർത്തകരിലും സിന്ധുതായിയുടെ ആശയങ്ങളും സേവനവും ഇന്നും ജീവിക്കുന്നു.
സിന്ധുതായ് സപ്കലിന്റെ ജീവിതം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പാഠം, ദുരിതങ്ങൾ ഒരാളുടെ ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനമാകണമെന്നില്ല എന്നതാണ്. സ്വന്തം ജീവിതം തകർന്നുപോയ ഒരു സ്ത്രീക്ക്, മറ്റുള്ളവരുടെ ജീവിതം പടുത്തുയർത്താൻ കഴിയുമെന്ന് അവർ തെളിയിച്ചു. തനിക്ക് ലഭിക്കാതെ പോയ സ്നേഹം മറ്റുള്ളവർക്ക് നൽകുകയായിരുന്നു അവർ ചെയ്തത്. സ്വന്തം കണ്ണീരിനെ മറ്റുള്ളവരുടെ പുഞ്ചിരിയാക്കി മാറ്റിയ ജീവിതമായിരുന്നു അത്.
ഒരു കുട്ടിക്ക് ഭക്ഷണം നൽകുന്നത് കരുണയാണ്. ഒരു കുട്ടിക്ക് വസ്ത്രം നൽകുന്നത് സഹായമാണ്. എന്നാൽ ഒരു കുട്ടിക്ക് കുടുംബവും വിദ്യാഭ്യാസവും ആത്മവിശ്വാസവും ഭാവിയും നൽകുന്നത് അതിനേക്കാൾ വലിയ മനുഷ്യസേവനമാണ്. സിന്ധുതായ് സപ്കൽ ജീവിതം മുഴുവൻ ചെയ്തത് അതായിരുന്നു.
അവരുടെ ജീവിതം ഒരു വ്യക്തിയുടെ വിജയകഥ മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസ്നേഹത്തിന്റെ ശക്തിയുടെ കഥ കൂടിയാണ്. സമൂഹം ഉപേക്ഷിച്ചവരെ ചേർത്തുപിടിക്കാനും, തകർന്ന ജീവിതങ്ങൾക്ക് പുതിയ പ്രതീക്ഷ നൽകാനും, “നീ ഒറ്റയ്ക്കല്ല, ഞാൻ നിനക്കൊപ്പമുണ്ട്” എന്ന് പറയാനും ഒരാൾക്ക് കഴിയുമെന്ന് സിന്ധുതായ് തെളിയിച്ചു.
അതിനാലാണ് സിന്ധുതായ് സപ്കൽ ചരിത്രത്തിൽ ഒരു സാമൂഹിക പ്രവർത്തകയായി മാത്രം ഓർമ്മിക്കപ്പെടാത്തത്. ആയിരക്കണക്കിന് കുട്ടികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ അവർ ഇന്നും “മായ്”, അമ്മ തന്നെയാണ്. സ്വന്തം ജീവിതം കൊണ്ട് മനുഷ്യസ്നേഹത്തിന്റെ അർത്ഥം പഠിപ്പിച്ച ആ മഹത്തായ അമ്മയുടെ ഓർമ്മ എന്നും സമൂഹത്തിന് പ്രചോദനമായിരിക്കും.
സ്നേഹിക്കാൻ വലിയ സമ്പത്ത് ആവശ്യമില്ല; ഒരു വലിയ ഹൃദയം മാത്രം മതി. സിന്ധുതായ് സപ്കലിന്റെ ജീവിതം അതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ തെളിവാണ്.
രാജീവൻ കാഞ്ഞങ്ങാട്
