കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹിക വികസന ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ ജനകീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളിലൊന്നാണ് കുടുംബശ്രീ. സ്ത്രീകളുടെ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ മുന്നേറ്റം ലക്ഷ്യമിട്ട് കേരള സർക്കാർ ആരംഭിച്ച ഈ പദ്ധതി ഇന്ന് ലോകശ്രദ്ധ നേടിയ ദാരിദ്ര്യ നിർമാർജന-സ്ത്രീശാക്തീകരണ മാതൃകയായി മാറിയിരിക്കുകയാണ്. 1998 മേയ് 17-ന് മലപ്പുറം കോട്ടക്കുന്നിൽ അന്നത്തെ ഇന്ത്യൻ പ്രധാനമന്ത്രി അടൽ ബിഹാരി വാജ്പേയ് ഔപചാരികമായി ഉദ്ഘാടനം ചെയ്ത കുടുംബശ്രീ, ഇന്ന് ലക്ഷക്കണക്കിന് സ്ത്രീകളുടെ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെയും സ്വയംപര്യാപ്തതയുടെയും പ്രതീകമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
സംസ്ഥാന തദ്ദേശസ്വയംഭരണ വകുപ്പിന്റെ കീഴിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സംസ്ഥാന ദാരിദ്ര്യ നിർമാർജന മിഷനാണ് കുടുംബശ്രീ പദ്ധതിയെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നത്. “സമൂഹ പങ്കാളിത്തത്തോടെ ദാരിദ്ര്യം നിർമാർജനം” എന്ന ആശയമാണ് ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വം. സ്ത്രീകൾക്ക് തൊഴിൽ, വരുമാനം, സാമൂഹിക അംഗീകാരം, നേതൃപാടവം എന്നിവ ഉറപ്പാക്കുന്നതിനൊപ്പം കുടുംബങ്ങളുടെ ജീവിത നിലവാരം ഉയർത്തുകയെന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെയാണ് കുടുംബശ്രീ മുന്നേറുന്നത്.
കുടുംബശ്രീയുടെ രൂപീകരണ പശ്ചാത്തലം
1990-കളിൽ കേരളത്തിൽ ദാരിദ്ര്യ നിർമാർജനത്തിനും സ്ത്രീകളുടെ സാമൂഹിക പുരോഗതിക്കും കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായ ഇടപെടലുകൾ ആവശ്യമാണെന്ന തിരിച്ചറിവാണ് കുടുംബശ്രീയുടെ രൂപീകരണത്തിന് വഴിവെച്ചത്. സ്ത്രീകൾ കുടുംബത്തിൻറെയും സമൂഹത്തിൻറെയും സാമ്പത്തിക അടിത്തറയാണെന്ന തിരിച്ചറിവിൽ നിന്നാണ് ഈ പ്രസ്ഥാനം വളർന്നത്. സ്ത്രീകളുടെ അറിവും തൊഴിൽ കഴിവും പരിപോഷിപ്പിച്ച് അവരെ സ്വയംപര്യാപ്തരാക്കുകയും സമൂഹത്തിൽ മാന്യമായ സ്ഥാനം ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് പദ്ധതിയുടെ ലക്ഷ്യം.
“കുടുംബത്തിന്റെ ശ്രീ” എന്ന അർത്ഥം ഉൾക്കൊള്ളുന്ന “കുടുംബശ്രീ” എന്ന പേര് തന്നെ സ്ത്രീകളുടെ സാമൂഹിക പ്രാധാന്യത്തെ വ്യക്തമാക്കുന്നതാണ്. ഇന്ന് ഇന്ത്യയിൽ മാത്രമല്ല, അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിലും മാതൃകാപരമായ വനിതാ ശാക്തീകരണ പദ്ധതിയായി കുടുംബശ്രീ വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു.
സംഘടനാ സംവിധാനം
കുടുംബശ്രീയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി അതിന്റെ ശക്തമായ ജനകീയ സംഘടനാ സംവിധാനമാണ്. മൂന്ന് തലങ്ങളിലായാണ് ഈ പ്രവർത്തനം സംഘടിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്.
അയൽക്കൂട്ടം (Neighbourhood Group – NHG)
കുടുംബശ്രീയുടെ അടിസ്ഥാന ഘടകമാണ് അയൽക്കൂട്ടം. ഒരു പ്രദേശത്തെ 10 മുതൽ 20 വരെ സ്ത്രീകൾ ചേർന്നാണ് അയൽക്കൂട്ടങ്ങൾ രൂപീകരിക്കുന്നത്. സ്ഥിരമായ യോഗങ്ങൾ, സമ്പാദ്യം, വായ്പ വിതരണം, സാമൂഹിക ചർച്ചകൾ തുടങ്ങിയവ അയൽക്കൂട്ടങ്ങളുടെ ഭാഗമാണ്.
ഏരിയ ഡെവലപ്മെന്റ് സൊസൈറ്റി (ADS)
ഒരു വാർഡിലെ വിവിധ അയൽക്കൂട്ടങ്ങളുടെ ഫെഡറേഷനാണ് ADS. അയൽക്കൂട്ടങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഏകോപിപ്പിക്കുകയും വികസന പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് നേതൃത്വം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.
കമ്മ്യൂണിറ്റി ഡെവലപ്മെന്റ് സൊസൈറ്റി (CDS)
പഞ്ചായത്ത് അല്ലെങ്കിൽ മുനിസിപ്പാലിറ്റി തലത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഘടകമാണ് CDS. തദ്ദേശസ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങളുമായി സഹകരിച്ച് വിവിധ വികസന പദ്ധതികൾ നടപ്പാക്കുന്നത് CDS-ന്റെ ഉത്തരവാദിത്വമാണ്.
ഈ ത്രിതല സംവിധാനമാണ് കുടുംബശ്രീയെ ശക്തമായ ജനകീയ പ്രസ്ഥാനമാക്കി മാറ്റിയത്.
സ്ത്രീശാക്തീകരണത്തിന്റെ പുതിയ അധ്യായം
കേരളത്തിലെ സാധാരണ സ്ത്രീകളെ സമൂഹത്തിന്റെ മുൻനിരയിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നത് കുടുംബശ്രീയാണ്. മുമ്പ് കുടുംബപരിധിക്കുള്ളിൽ ഒതുങ്ങിയിരുന്ന സ്ത്രീകൾ ഇന്ന് ബാങ്ക് ഇടപാടുകൾ നടത്തുകയും സംരംഭങ്ങൾ നയിക്കുകയും പൊതുപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ നേതൃത്വം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.
കുടുംബശ്രീ സ്ത്രീകളിൽ ആത്മവിശ്വാസവും നേതൃത്വ ശേഷിയും വളർത്തി. സാമ്പത്തികമായി പിന്നാക്കം നിൽക്കുന്ന സ്ത്രീകൾക്ക് സ്വയം തൊഴിൽ കണ്ടെത്താനും കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കാനും ഈ പദ്ധതി വലിയ സഹായമായി.
സമ്പാദ്യവും വായ്പാ സംവിധാനവും
കുടുംബശ്രീയുടെ പ്രധാന പ്രവർത്തനങ്ങളിലൊന്നാണ് ലഘുസമ്പാദ്യ പദ്ധതി. അയൽക്കൂട്ടങ്ങളിലൂടെ സ്ത്രീകൾ ചെറിയ തുകകൾ സ്ഥിരമായി സമ്പാദിക്കുകയും ആവശ്യസമയത്ത് കുറഞ്ഞ പലിശയ്ക്ക് വായ്പ ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിലൂടെ പല സ്ത്രീകളും കടബാധ്യതകളിൽ നിന്ന് മോചിതരായി ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾ ആരംഭിക്കാൻ സാധിച്ചു.
സ്ത്രീകളുടെ സാമ്പത്തിക സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുന്നതിലും സ്വയംപര്യാപ്തത വളർത്തുന്നതിലും ഈ പദ്ധതി നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചു.
സൂക്ഷ്മ സംരംഭങ്ങളും തൊഴിൽ സാധ്യതകളും
കുടുംബശ്രീയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ നിരവധി ചെറുകിട സംരംഭങ്ങൾ കേരളത്തിലുടനീളം വളർന്നു. അച്ചാർ, പപ്പടം, സോപ്പ്, തേൻ, നെയ്യ്, കരകൗശല ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ, വസ്ത്ര നിർമ്മാണം, കാറ്ററിംഗ് യൂണിറ്റുകൾ, ലഘുഭക്ഷണശാലകൾ തുടങ്ങിയ സംരംഭങ്ങൾ സ്ത്രീകൾക്ക് സ്ഥിര വരുമാനം ഉറപ്പാക്കി.
അതുപോലെ അടുക്കളത്തോട്ടം, ജൈവകൃഷി, പച്ചക്കറി കൃഷി എന്നിവയും കുടുംബശ്രീയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ വ്യാപകമായി നടപ്പിലായി. കോവിഡ് കാലത്ത് കമ്മ്യൂണിറ്റി കിച്ചണുകൾ വിജയകരമായി നടത്തിയത് കുടുംബശ്രീയുടെ സംഘാടന മികവിന്റെ മികച്ച ഉദാഹരണമായിരുന്നു.
സാമൂഹിക ഇടപെടലുകൾ
സാമ്പത്തിക മേഖലയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ നിരവധി സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങളിലും കുടുംബശ്രീ സജീവമാണ്.
ബാലസഭ
കുട്ടികളുടെ വ്യക്തിത്വ വികസനത്തിനും സാമൂഹിക ബോധവൽക്കരണത്തിനുമായി ബാലസഭകൾ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു.
ആശ്രയ പദ്ധതി
നിർധനർക്കും ഭവനരഹിതർക്കും ചികിത്സാ സഹായം ആവശ്യമുള്ളവർക്കും കൈത്താങ്ങാകുന്ന പദ്ധതികളാണ് ആശ്രയ പദ്ധതി.
ആരോഗ്യ-ശുചിത്വ പ്രവർത്തനങ്ങൾ
ശുചിത്വ ബോധവൽക്കരണം, മാലിന്യ സംസ്കരണം, ആരോഗ്യ ക്യാമ്പുകൾ എന്നിവയിൽ കുടുംബശ്രീ നിർണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്നു.
തൊഴിൽ പരിശീലനവും യുവജന വികസനവും
കേന്ദ്ര-സംസ്ഥാന സർക്കാരുകളുടെ സഹകരണത്തോടെ വിവിധ തൊഴിൽ നൈപുണ്യ പരിശീലനങ്ങളും കുടുംബശ്രീ നൽകുന്നു. കമ്പ്യൂട്ടർ പരിശീലനം, ഫുഡ് പ്രോസസിംഗ്, ഫാഷൻ ഡിസൈനിംഗ്, ബ്യൂട്ടി പാർലർ പരിശീലനം, ഡിജിറ്റൽ മാർക്കറ്റിംഗ് തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ സ്ത്രീകൾക്കും യുവതികൾക്കും പരിശീലനം നൽകുന്നു.
ഇതിലൂടെ നിരവധി യുവതികൾക്ക് സ്വകാര്യ മേഖലയിലും വിദേശ രാജ്യങ്ങളിലും തൊഴിൽ ലഭിക്കാനായി.
ദേശീയ-അന്താരാഷ്ട്ര അംഗീകാരം
നൂതന ആശയങ്ങളുടെയും ജനകീയ പങ്കാളിത്തത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന കുടുംബശ്രീയ്ക്ക് നിരവധി പുരസ്കാരങ്ങളും അംഗീകാരങ്ങളും ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. Commonwealth Association നൽകുന്ന അന്താരാഷ്ട്ര സുവർണ്ണ പുരസ്കാരം കുടുംബശ്രീയുടെ മികവിന് ലഭിച്ച വലിയ അംഗീകാരമായിരുന്നു.
ഇന്ന് ലോകത്തിലെ പല രാജ്യങ്ങളും കുടുംബശ്രീ മാതൃക പഠന വിഷയമായി പരിഗണിക്കുന്നു.
ഡിജിറ്റൽ കാലത്തെ കുടുംബശ്രീ
സാങ്കേതിക വിദ്യയുടെ വളർച്ചയോടൊപ്പം കുടുംബശ്രീയും ഡിജിറ്റൽ മേഖലയിൽ സജീവമായി. ഓൺലൈൻ വിപണനം, ഇ-കൊമേഴ്സ്, ഡിജിറ്റൽ ബാങ്കിംഗ്, ഓൺലൈൻ പരിശീലനങ്ങൾ എന്നിവ കുടുംബശ്രീ യൂണിറ്റുകൾക്ക് പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറന്നു നൽകി.
ഇന്ന് നിരവധി കുടുംബശ്രീ സംരംഭങ്ങൾ സോഷ്യൽ മീഡിയ വഴിയും ഓൺലൈൻ പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളിലൂടെയും ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വിപണനം ചെയ്യുന്നു.
കുടുംബശ്രീയുടെ സാമൂഹിക പ്രസക്തി
കുടുംബശ്രീ ഒരു സർക്കാർ പദ്ധതി മാത്രമല്ല; അത് സ്ത്രീകളുടെ ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ പ്രസ്ഥാനമാണ്. കുടുംബങ്ങളിലും സമൂഹത്തിലും സ്ത്രീകൾക്ക് തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള അവകാശവും ആത്മവിശ്വാസവും നൽകി. സാമ്പത്തിക സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലൂടെ സ്ത്രീകളുടെ ജീവിത നിലവാരത്തിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ കുടുംബശ്രീക്ക് കഴിഞ്ഞു.
ദാരിദ്ര്യ നിർമാർജനം, സ്ത്രീശാക്തീകരണം, സാമൂഹിക ഐക്യം, ജനകീയ വികസനം എന്നീ മേഖലകളിൽ കുടുംബശ്രീ കേരളത്തിന്റെ വികസന മാതൃകയെ ശക്തിപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.
28 വർഷങ്ങൾ പിന്നിടുമ്പോൾ കുടുംബശ്രീ കേരളത്തിന്റെ അഭിമാനകരമായ ജനകീയ പ്രസ്ഥാനമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. സാധാരണ സ്ത്രീകളെ അസാധാരണ വിജയങ്ങളിലേക്ക് കൈപിടിച്ചുയർത്തിയ ഈ പ്രസ്ഥാനം ഇന്നും ലക്ഷക്കണക്കിന് കുടുംബങ്ങളുടെ പ്രതീക്ഷയാണ്.
സ്ത്രീകൾ സ്വയംപര്യാപ്തരാകുമ്പോൾ കുടുംബവും സമൂഹവും രാഷ്ട്രവും ശക്തിപ്പെടുമെന്ന സത്യം തെളിയിച്ച പ്രസ്ഥാനമാണ് കുടുംബശ്രീ. സ്ത്രീകളുടെ കരുത്തും കൂട്ടായ്മയും സമൂഹ വികസനത്തിന് എത്രമാത്രം നിർണായകമാണെന്ന് ലോകത്തിന് മുന്നിൽ തെളിയിച്ച കേരളത്തിന്റെ വിജയകഥയായിട്ടാണ് കുടുംബശ്രീയെ ഇന്ന് വിലയിരുത്തുന്നത്.
By… രാജീവൻ കാഞ്ഞങ്ങാട്
